سامائول آندونگ کره جنوبی؛ تجربه تحول روستایی از «خودیاری محلی» تا سیاست ملی توسعه
Saemaul Undong | New Village Movement
کشور: جمهوری کره
آغاز رسمی: ۲۲ آوریل ۱۹۷۰
دوره اصلی مطالعه: دهه ۱۹۷۰
حوزه: توسعه روستایی، توسعه اجتماعمحور، نوسازی روستایی، مشارکت محلی و سیاستگذاری توسعه
مقیاس اجرا: روستا، شهرستان، استان و دولت ملی
رویکرد دولتمحور با سازوکارهای مشارکتی و جامعهمحور
سه اصل شناختهشده: سختکوشی، خودیاری و همکاری
مخاطبان این طرحنما: پژوهشگران، دانشجویان، سیاستگذاران، مدیران توسعه روستایی و مجریان طرحهای محلی
۱. چرا سامائول آندونگ؟
در ادبیات توسعه روستایی، کمتر تجربهای به اندازه «سامائول آندونگ» کره جنوبی به موضوع مطالعه، اقتباس و مناقشه علمی تبدیل شده است. این برنامه که در سال ۱۹۷۰ آغاز شد، در روایت رسمی کره بهعنوان تجربهای شناخته میشود که توانست بهبود محیط روستا، افزایش درآمد، مشارکت مردم و نوسازی جامعه روستایی را به یک برنامه ملی پیوند دهد. اما اگر سامائول فقط با چند تصویر از روستاهای قدیمی کره، جادههای روستایی جدید و شعار «خودیاری» معرفی شود، بخش مهمی از واقعیت حذف خواهد شد. سامائول در بستری اجرا شد که کره جنوبی همزمان در حال صنعتیشدن سریع، شهرنشینی، تغییر ساختار اشتغال و اجرای برنامههای توسعه اقتصادی بود. اصلاحات ارضی دهه ۱۹۵۰ و برنامههای توسعه اقتصادی پنجساله نیز پیش از آغاز سامائول زمینههای مهمی برای تحول اقتصادی و اجتماعی فراهم کرده بودند. بنابراین، سامائول را باید یکی از اجزای یک فرایند بزرگتر تحول کره جنوبی دانست، نه علت منفرد توسعه این کشور. این تمایز برای مطالعه تجربه کره در ایران اهمیت دارد؛ زیرا انتقال یک «نام» یا مجموعهای از پروژههای عمرانی، بدون انتقال منطق نهادی و بدون توجه به تفاوت زمینهها، الزاماً نتیجه مشابهی ایجاد نمیکند. سامائول را باید بیشتر یک تجربه سیاستگذاری و سازماندهی توسعه روستایی دانست تا یک پروژه عمرانی.
۲. مسئلهای که سامائول قرار بود حل کند
در دهه ۱۹۶۰، کره جنوبی در مسیر صنعتیشدن قرار گرفته بود. رشد شهرها و بخش صنعت سرعت گرفته بود، اما روستاها از نظر زیرساخت، کیفیت محیط زندگی، درآمد و فرصتهای اقتصادی وضعیت مطلوبی نداشتند.
این وضعیت چند مسئله را همزمان ایجاد کرده بود:
- پایین بودن کیفیت محیط کالبدی روستاها؛
- ضعف راهها و زیرساختهای محلی؛
- پایین بودن درآمد بسیاری از خانوارهای روستایی؛
- وابستگی اقتصاد روستا به کشاورزی؛
- مهاجرت جمعیت روستایی به شهرها؛
- افزایش فاصله شهر و روستا؛
- ضعف ظرفیت سازمانی جوامع محلی برای اجرای پروژههای توسعهای.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی دولت فقط «ساخت چند جاده یا ساختمان» نبود. پرسش بزرگتر این بود که چگونه میتوان جامعه روستایی را در فرایند توسعه اقتصادی کشور وارد کرد. سامائول از این منظر پاسخی بود به یک مسئله دوگانه:
چگونه روستا را نوسازی کنیم، بدون آنکه توسعه روستایی صرفاً به انتقال منابع از دولت به روستا تبدیل شود؟
پاسخ برنامه، ترکیبی از حمایت دولت، سازماندهی محلی، مشارکت مردم، آموزش، ایجاد انگیزه و اجرای پروژههای قابل مشاهده بود.
۳. آغاز سامائول؛ یک تصمیم ساده با پیامدهای بزرگ
نقطه آغاز سامائول به ۲۲ آوریل ۱۹۷۰ بازمیگردد. در نشست وزیران محلی، پارک چونگهی، رئیسجمهور وقت کره جنوبی، بر ایده تقویت خودیاری و توسعه روستاها تأکید کرد. مرحله نخست برنامه با عنوان Saemaul Gagugi یا «زیباسازی/بهسازی روستا» آغاز شد. اسناد آرشیوی کره جزئیات جالبی از این مرحله ارائه میکنند. در سال ۱۹۷۰، دولت برای ۳۳٬۲۶۷ روستا مقدار مشخصی سیمان فراهم کرد تا روستاها با استفاده از آن پروژههای مورد نیاز خود را اجرا کنند. پروژهها شامل اصلاح راه روستا، احداث یا بهسازی چاه و محل شستوشوی عمومی، اصلاح آبراههها و اقدامات محیطی بود. این اقدام در نگاه اول بسیار ساده بود:
دولت مصالح اولیه را میدهد؛ روستا تصمیم میگیرد با آن چه کند؛ مردم کار را انجام میدهند.
اما نکته مهمتر در مرحله بعد رخ داد. دولت عملکرد روستاها را بررسی کرد و برای روستاهای موفق، حمایت بیشتری در نظر گرفت. طبق اسناد آرشیوی، حدود ۱۶٬۶۰۰ روستا که عملکرد مناسبی داشتند، در مرحله بعد سیمان و یک تن میلگرد اضافی دریافت کردند. این اقدام به شکلگیری نظام رتبهبندی و حمایت متفاوت از روستاها کمک کرد. به عبارت دیگر، برنامه از همان ابتدا یک پیام مدیریتی داشت: حمایت دولتی قرار نبود برای همه روستاها الزاماً یکسان و بدون توجه به عملکرد ادامه پیدا کند.
۴. از «پروژه» به «جنبش»
سالهای ابتدایی سامائول بیشتر بر اصلاح محیط فیزیکی روستا تمرکز داشت. اما در سال ۱۹۷۲، برنامه از یک مجموعه پروژههای بهسازی روستا به یک جنبش گستردهتر تبدیل شد. آرشیو ملی کره این تغییر را گذار از «사업» یا برنامه/پروژه به «운동» یا جنبش توصیف میکند. این تغییر صرفاً تغییر نام نبود.
دامنه برنامه به تدریج گسترش یافت و موضوعاتی مانند:
- افزایش تولید؛
- افزایش درآمد؛
- فعالیتهای غیرکشاورزی؛
- آموزش رهبران محلی؛
- مشارکت زنان؛
- توسعه سازمانهای محلی؛
- پسانداز و سرمایهگذاری؛
- بهبود شرایط زندگی؛
- تغییر نگرش و رفتار اجتماعی را دربرگرفت.
از این مرحله به بعد، سامائول را میتوان نوعی برنامه چندبعدی توسعه روستایی دانست که پروژههای فیزیکی را به اصلاحات اقتصادی و اجتماعی پیوند میداد.
۵. سه اصل مشهور سامائول
سامائول با سه مفهوم بیشتر از هر چیز شناخته میشود:
سختکوشی | Diligence
تأکید بر کار، تلاش، بهرهوری و مسئولیتپذیری.
خودیاری | Self-help
جامعه محلی نباید صرفاً منتظر منابع دولت بماند. بخشی از منابع و توان مورد نیاز باید از داخل جامعه تأمین شود.
همکاری | Cooperation
پروژههای روستایی باید با مشارکت خانوارها و گروههای محلی انجام شوند.
این سه اصل در ادبیات رسمی سامائول به عنوان «روح سامائول» شناخته شدهاند و بعدها در انتقال تجربه کره به کشورهای دیگر نیز مورد استفاده قرار گرفتند. گزارش بانک توسعه آسیایی نیز این اصول و سازوکارهای مشارکت اجتماعی را در بررسی تجربه کره مورد توجه قرار داده است. اما یک نکته تحلیلی مهم وجود دارد.
خودیاری در سامائول به معنای کنار رفتن دولت نبود.
اتفاقاً دولت کره نقش بسیار پررنگی در تأمین منابع، تعیین چارچوب، آموزش، نظارت، ارزیابی و سازماندهی برنامه داشت. به همین دلیل، اگر بخواهیم سامائول را با زبان امروز برنامهریزی توضیح دهیم، تعبیر مناسبتر شاید این باشد:
«توسعه جامعهمحور با دولت توانمند و مداخلهگر»
نه یک مدل کاملاً پایین به بالا.
۶. معماری نهادی سامائول
یکی از ویژگیهایی که سامائول را از بسیاری از پروژههای مقطعی توسعه روستایی متمایز میکند، ساختار نهادی آن بود. دولت مرکزی در سطح سیاستگذاری و تأمین منابع عمل میکرد. دستگاههای استانی و شهرستانی وظیفه انتقال برنامه و نظارت را بر عهده داشتند و در سطح روستا، رهبران محلی و نهادهای اجتماعی نقش واسط میان دولت و مردم را ایفا میکردند. میتوان ساختار کلی را چنین خلاصه کرد:
دولت مرکزی
↓
استان
↓
شهرستان
↓
روستا
↓
رهبران محلی و گروههای روستایی
↓
خانوارها
در این ساختار، روستا فقط دریافتکننده اعتبار نبود.
روستا:
- مسئله را شناسایی میکرد؛
- اولویت تعیین میکرد؛
- مردم را بسیج میکرد؛
- بخشی از منابع را تأمین میکرد؛
- پروژه را اجرا میکرد؛
- و در معرض ارزیابی قرار میگرفت.
گزارش بانک توسعه آسیایی نیز در بررسی تجربه سامائول، ترتیبات نهادی، رهبری، تأمین مالی، آموزش و مشارکت اجتماعی را از عوامل مهم عملکرد برنامه میداند.
۷. رهبر روستا؛ حلقه اتصال سیاست و جامعه
اگر بخواهیم یک عنصر انسانی را در ساختار سامائول برجسته کنیم، باید به رهبران روستا اشاره کنیم. رهبر محلی صرفاً یک مجری اداری نبود. او باید میتوانست میان دولت و مردم ارتباط برقرار کند، مردم را برای اجرای پروژه همراه کند، اختلافات را مدیریت کند و نتیجه فعالیتها را به دستگاه اجرایی منتقل کند. در نتیجه، سامائول به تدریج به موضوع آموزش رهبران محلی نیز توجه کرد. این بخش از تجربه کره برای برنامهریزی روستایی ایران قابل تأمل است. در بسیاری از برنامههای توسعه، بودجه و پروژه وجود دارد اما حلقه واسط میان «طرح» و «جامعه» ضعیف است. در چنین شرایطی حتی پروژهای که از نظر فنی مناسب طراحی شده باشد، ممکن است در مرحله اجرا با مشکل مواجه شود.
درس سامائول این نیست که برای هر روستا یک رهبر تعیین کنیم؛ درس مهمتر این است که توسعه محلی به ظرفیت سازماندهی و میانجیگری نیاز دارد.
۸. پروژههای سامائول چه بودند؟
برنامه در طول زمان تغییر کرد، اما مجموعه پروژهها را میتوان در چند گروه اصلی دستهبندی کرد.
الف) زیرساخت و محیط روستا
- بهسازی راههای روستایی
- احداث و اصلاح پلها
- اصلاح آبراههها
- توسعه منابع آب
- احداث چاه و تأسیسات عمومی
- اصلاح معابر
- بهبود محیط روستا
- بهسازی خانهها
ب) کشاورزی
- افزایش بهرهوری
- بهبود تولید
- اصلاح برخی زیرساختهای کشاورزی
- افزایش درآمد کشاورزان
- توسعه فعالیتهای اقتصادی مکمل
ج) اقتصاد غیرکشاورزی
- صنایع کوچک
- فعالیتهای خانگی
- مشاغل مکمل
- ایجاد فرصتهای درآمدی جدید
د) حوزه اجتماعی
- آموزش
- سازماندهی جامعه محلی
- مشارکت زنان
- تقویت رهبری محلی
- فعالیتهای گروهی
مطالعات بانک توسعه آسیایی نیز تأکید میکنند که دامنه نتایج سامائول تنها به زیرساخت محدود نبود و حوزههایی مانند تولید کشاورزی، درآمد خانوار، کیفیت زندگی، توانمندسازی اجتماعی و مشارکت زنان را نیز دربرمیگرفت.
۹. یک نکته مهم درباره پروژههای کوچک
یکی از جنبههای قابل توجه سامائول این بود که برنامه با پروژههای بسیار بزرگ آغاز نشد. در بسیاری از روستاها، نقطه شروع پروژههایی بود که نتیجه آنها سریع دیده میشد:
راه بهتر، محیط تمیزتر، چاه عمومی، اصلاح مسیر آب، بهسازی فضای روستا و موارد مشابه.
این انتخاب از نظر اجتماعی اهمیت داشت. وقتی مردم نتیجه کار را در فاصله زمانی کوتاه مشاهده کنند، احتمال شکلگیری اعتماد به برنامه بیشتر میشود. از این منظر میتوان سامائول را دارای یک منطق مرحلهای دانست:
پروژه کوچک → نتیجه قابل مشاهده → اعتماد → مشارکت بیشتر → پروژه بزرگتر
البته این منطق را نباید به عنوان یک قانون قطعی معرفی کرد؛ بلکه یک الگوی قابل استخراج از تجربه برنامه است.
۱۰. مدل «حمایت مشروط»
یکی از جالبترین عناصر مدیریتی سامائول، ارتباط میان عملکرد و حمایت بود. دولت در مرحله نخست به روستاها کمک کرد. سپس عملکرد آنها ارزیابی شد و حمایتهای بیشتر به روستاهایی تعلق گرفت که توانایی بیشتری در اجرای برنامه نشان داده بودند. اسناد آرشیوی کره این سازوکار را در مراحل اولیه برنامه تأیید میکنند. این موضوع را میتوان به صورت یک چرخه نشان داد:
منبع اولیه
↓
ابتکار محلی
↓
مشارکت مردم
↓
اجرای پروژه
↓
ارزیابی
↓
حمایت بیشتر
در این مدل، بودجه صرفاً یک «اعتبار هزینهشدنی» نیست؛ بلکه ابزاری برای ایجاد انگیزه و سنجش عملکرد است. البته چنین نظامی اگر بدون شاخصهای عادلانه اجرا شود، میتواند به نابرابری میان روستاها منجر شود. بنابراین، حمایت مشروط فقط زمانی قابل دفاع است که معیارهای ارزیابی شفاف، قابل سنجش و متناسب با شرایط متفاوت روستاها باشند.
۱۱. سامائول و اقتصاد روستایی
یکی از اهداف مهم برنامه، افزایش درآمد خانوارهای روستایی بود. در این مرحله، برنامه تلاش کرد اقتصاد روستایی را از وابستگی کامل به کشاورزی خارج کند. فعالیتهایی مانند صنایع کوچک، کارگاههای روستایی، فعالیتهای خانگی و مشاغل جانبی مورد توجه قرار گرفتند. با این حال، در اینجا باید میان هدف برنامه و اثر واقعی آن بر درآمد تفاوت گذاشت. مطالعه وانجونگ کیم در سال ۲۰۱۷ با بررسی درآمد خانوارهای روستایی در دهه ۱۹۷۰ نشان داد که افزایش درآمد روستایی عمدتاً تحت تأثیر درآمد کشاورزی بوده و بخش قابل توجهی از افزایش درآمد به عواملی مانند سیاست خرید برنج، پرداختهای حمایتی و کاهش تعداد خانوارهای روستایی در اثر مهاجرت مرتبط بوده است؛ بنابراین نمیتوان تمام افزایش درآمد را مستقیماً به سامائول نسبت داد. این یافته یک هشدار روششناختی مهم برای پژوهشگران دارد:
همزمانی دو اتفاق، به معنای رابطه علت و معلولی میان آنها نیست.
۱۲. سامائول و اصلاح محیط زندگی
جایی که نسبت دادن اثر به سامائول با اطمینان بیشتری امکانپذیر است، حوزه پروژههای محلی و محیط زندگی است. در مرحله نخست، بسیاری از پروژهها مستقیماً با محیط روستا ارتباط داشتند. نمونههای ثبتشده در اسناد تاریخی عبارتاند از:
- اصلاح راههای روستا؛
- توسعه ورودی روستا؛
- اصلاح آبراههها؛
- احداث و اصلاح چاه؛
- احداث محلهای عمومی شستوشو؛
- بهسازی محیط؛
- اصلاح برخی تأسیسات عمومی.
این پروژهها کوچک بودند، اما اثر آنها برای ساکنان قابل مشاهده بود. سند آرشیوی مربوط به سال ۱۹۷۰ حتی فهرستی از ۱۰ نوع فعالیت پیشنهادی را ثبت کرده است که روستاها میتوانستند متناسب با شرایط خود انتخاب کنند. این موضوع از منظر برنامهریزی محلی قابل توجه است:
یکسان بودن چارچوب برنامه لزوماً به معنای یکسان بودن پروژه در همه روستاها نبود.
۱۳. نقش زنان در سامائول
با گسترش برنامه، زنان نیز در فعالیتهای سامائول مشارکت کردند. این مشارکت در حوزههایی مانند فعالیتهای اقتصادی، گروههای محلی، آموزش، پسانداز و برخی پروژههای اجتماعی دیده میشد. گزارش بانک توسعه آسیایی، مشارکت زنان را یکی از ابعاد مهم بررسی تجربه سامائول معرفی کرده است. با این حال، برای تحلیل تاریخی باید توجه داشت که مفهوم «توانمندسازی زنان» در دهه ۱۹۷۰ کره با معنای امروزی آن یکسان نیست. بنابراین، بهتر است سامائول را با شاخصهای امروزین برابری جنسیتی بدون توجه به شرایط تاریخی ارزیابی نکنیم.
۱۴. آموزش؛ بخش کمتر دیدهشده سامائول
سامائول فقط یک برنامه ساختوساز نبود. آموزش رهبران و نیروهای مرتبط با برنامه نیز دنبال شد. گزارش پژوهشی مؤسسه توسعه کره، فصل مستقلی را به آموزش سامائول اختصاص داده و موضوعاتی مانند آموزش رهبری، آموزش توسعه جامعه محلی، روشهای بحث گروهی و آموزش پس از دوره را بررسی کرده است. این موضوع نشان میدهد که دولت کره به یک مسئله مهم توجه کرده بود:
اگر قرار است مسئولیت بیشتری به جامعه محلی داده شود، باید ظرفیت اجرای این مسئولیت نیز افزایش یابد.
از این زاویه، آموزش بخشی از «زیرساخت نرم» برنامه بود.
۱۵. سامائول چگونه ارزیابی شد؟
ارزیابی سامائول از همان سالهای اولیه آغاز شد. مطالعه سانگهوان بان در مؤسسه توسعه کره که در سال ۱۹۷۷ منتشر شد، یکی از مطالعات اولیه درباره عملکرد برنامه است. این مطالعه با استفاده از دادهها و اسناد رسمی، ساختار، فعالیتها و عملکرد سامائول را بررسی کرده و رابطه آن با اشتغال، درآمد و شرایط زندگی را مورد مطالعه قرار داده است. گزارش بانک توسعه آسیایی نیز با مرور مطالعات موجود و دادههای دولتی، هم نقاط قوت و هم ضعفهای برنامه را بررسی کرده است. بنابراین، سامائول از همان ابتدا فقط موضوع تبلیغ یا روایت سیاسی نبود؛ به تدریج به موضوع مطالعات تجربی و ارزیابی سیاست نیز تبدیل شد.
۱۶. مسئله اصلی: آیا سامائول واقعاً عامل رشد روستاهای کره بود؟
اینجا شاید مهمترین بخش این طرحنما قرار داشته باشد. پاسخ علمی ساده نیست.
بله، سامائول در برخی ابعاد توسعه روستایی اثرگذار بود؛ اما نه به این معنا که تمام تحول روستاهای کره حاصل این برنامه بوده است.
مطالعه Lee Dalgon در سال ۲۰۱۷ نشان میدهد که زمینه موفقیت سامائول به سیاستهای پیشین مانند اصلاحات ارضی، برنامههای توسعه اقتصادی و صنعتیشدن وابسته بود. مطالعات Wanjoong Kim نیز نسبت دادن افزایش درآمد روستایی به سامائول را با تردید جدی مواجه کردهاند. پژوهش سال ۲۰۲۱ حتی نشان میدهد که سامائول در کاهش شکاف درآمدی میان طبقات روستایی موفقیت قابل توجهی نداشت و در برخی ابعاد احتمال تشدید شکاف نیز مطرح شده است. در پژوهش دیگری درباره عملکرد نسبی اقتصاد روستایی، مشخص شد که بخشی از بهبود شاخصهای درآمد و سطح زندگی در دهه ۱۹۷۰ با عواملی مانند مهاجرت روستا به شهر، سیاستهای خرید محصولات کشاورزی، شرایط مبادله، صنعتیشدن و تغییرات جمعیتی ارتباط داشته است. بنابراین:
سامائول را نباید «علت توسعه کره» معرفی کرد؛ بهتر است آن را یکی از سازوکارهای نهادی و اجتماعی در فرایند توسعه کره دانست.
۱۷. نقد مهمتر؛ مشارکت یا بسیج؟
یکی از بحثهای مهم در ادبیات سامائول، ماهیت مشارکت مردم است. در روایت رسمی، مردم روستا در انتخاب و اجرای پروژهها مشارکت میکردند و بر خودیاری و همکاری تأکید میشد. اما برخی مطالعات دانشگاهی نگاه انتقادیتری دارند.
کیم وانجونگ در مطالعه سال ۲۰۱۹ استدلال میکند که بسیاری از برنامههای توسعه روستایی دهه ۱۹۷۰ در ساختار سامائول ادغام شده بودند و از این رو مرز میان «جنبش» و «سیاست دولتی» بسیار مبهم بود. او سامائول دهه ۱۹۷۰ را از منظر بسیج نیروی کار و سرمایه برای پروژههای توسعه روستایی دولت نیز مورد تحلیل قرار میدهد. بنابراین دو روایت در برابر هم قرار میگیرند:
روایت اول:
سامائول نمونه موفق توسعه مشارکتی و خودیاری روستایی بود.
روایت دوم:
سامائول در عین استفاده از مشارکت مردم، دارای ماهیت شدیداً دولتمحور و بسیجکننده نیز بود. احتمالاً تصویر دقیقتر، جایی میان این دو قرار دارد.
۱۸. آنچه سامائول را متمایز کرد
با کنار گذاشتن روایتهای تبلیغاتی و نقدهای افراطی، چند ویژگی اجرایی سامائول همچنان ارزش مطالعه دارند:
۱. شروع با پروژههای قابل مشاهده
برنامه با مسائل ملموس زندگی روزمره آغاز شد.
۲. ترکیب منابع دولتی و محلی
دولت منابع اولیه فراهم کرد، اما جامعه نیز مسئولیت اجرا داشت.
۳. وجود رهبران محلی
برنامه برای ارتباط با جامعه به ظرفیت سازمانی محلی تکیه کرد.
۴. ارزیابی عملکرد
روستاها صرفاً دریافتکننده منابع نبودند و عملکرد آنها بررسی میشد.
۵. آموزش
ظرفیت انسانی و رهبری محلی نیز مورد توجه قرار گرفت.
۶. حرکت از زیرساخت به اقتصاد
برنامه به تدریج از محیط فیزیکی به درآمد، اشتغال و سازمان اجتماعی گسترش یافت.
۷. پشتیبانی سیاستی در سطح ملی
سامائول در کنار سیاستهای گستردهتر اقتصادی و کشاورزی اجرا شد. این مجموعه، سامائول را از یک «پروژه روستایی» به یک سیستم سیاستی چندسطحی تبدیل کرد.
۱۹. چرا تجربه سامائول را نمیتوان عیناً به ایران منتقل کرد؟
اینجا باید کمی محتاط بود.
کره جنوبی دهه ۱۹۷۰ با روستاهای ایران امروز تفاوتهای جدی دارد.
تفاوتها شامل:
- ساختار جمعیتی؛
- نظام مالکیت زمین؛
- اندازه و پراکندگی روستاها؛
- ساختار مدیریت محلی؛
- سطح صنعتیشدن؛
- ساختار بازار؛
- روابط دولت و جامعه؛
- نظام اداری؛
- سرمایه اجتماعی؛
- فناوری؛
- وضعیت مهاجرت؛
- و شرایط اقتصادی است.
به همین دلیل، پرسش درست برای ایران این نیست:
«چگونه سامائول را در ایران اجرا کنیم؟»
پرسش دقیقتر این است:
«کدام سازوکارهای سامائول در شرایط امروز ایران قابل اقتباس و بازطراحی هستند؟»
پژوهشهای مربوط به انتقال تجربه کره نیز بر همین مسئله تأکید دارند و انتقال سامائول را نیازمند توجه به تفاوت زمینههای اجتماعی، اقتصادی و نهادی میدانند.
۲۰. از سامائول تا منظومههای روستایی
یکی از جالبترین زمینههای مقایسه سامائول با برنامههای توسعه روستایی ایران، موضوع منظومه روستایی است. سامائول در شکل اولیه خود عمدتاً بر روستا تمرکز داشت؛ اما بسیاری از مسائل روستاهای امروز در مقیاس یک روستا قابل حل نیستند. برای مثال:
- بازار؛
- گردشگری؛
- فرآوری محصولات؛
- خدمات تخصصی؛
- حملونقل؛
- آموزش؛
- زنجیره ارزش؛
- مدیریت منابع آب؛
- خدمات دیجیتال
نیازمند ارتباط چند روستا و پیوند روستا با شهر هستند. بنابراین، برای ایران میتوان از تجربه سامائول الهام گرفت، اما واحد برنامه را از «روستا» به «شبکه یا منظومه روستایی» ارتقا داد.
در این مدل:
روستا = واحد اجتماعی
منظومه = واحد اقتصادی و فضایی
و
شهر کوچک/مرکز شهرستان = گره بازار و خدمات
خواهد بود.
این تغییر میتواند یکی از مهمترین تفاوتهای یک «سامائول ایرانی» با نسخه تاریخی کره باشد.
۲۱. الگوی پیشنهادی برای اقتباس در ایران
بر اساس بررسی تجربه سامائول و ادبیات انتقادی آن، میتوان یک چارچوب پیشنهادی برای برنامههای ایرانی ارائه کرد:
مرحله اول | تشخیص
شناسایی:
- مسائل واقعی روستا؛
- منابع محلی؛
- ظرفیت انسانی؛
- ظرفیت اقتصادی؛
- سرمایه اجتماعی؛
- محدودیتهای محیطی.
مرحله دوم | انتخاب اولویت
مردم، کارشناسان و نهادهای محلی سه سؤال را پاسخ دهند:
چه چیزی داریم؟
چه مشکلی داریم؟
از کجا میتوانیم درآمد ایجاد کنیم؟
مرحله سوم | پروژه پیشران کوچک
به جای اجرای همزمان دهها پروژه، یک یا چند پروژه کوچک اما قابل مشاهده انتخاب شود.
مرحله چهارم | حمایت مشروط
منابع مرحله بعدی بر اساس عملکرد پروژه تخصیص یابد.
مرحله پنجم | اتصال به بازار
پروژه نباید در همان روستا متوقف شود.
محصول باید به:
فرآوری → بستهبندی → برند → بازار → فروش
متصل شود.
مرحله ششم | شبکهسازی
روستاهای دارای ظرفیت مشابه به یکدیگر متصل شوند.
مرحله هفتم | ارزیابی
نتیجه با شاخصهای مشخص سنجیده شود.
۲۲. مدل پیشنهادی «سامائول ایرانی» برای طرحهای توسعه روستایی
یک نسخه امروزی و بومیشده از این تجربه میتواند چنین ساختاری داشته باشد:
شناخت ظرفیت محلی
↓
مشارکت جامعه
↓
انتخاب پروژه پیشران
↓
حمایت اولیه دولت
↓
اجرای محلی
↓
ارزیابی عملکرد
↓
حمایت مرحله دوم
↓
زنجیره ارزش
↓
اتصال به بازار
↓
شبکهسازی روستاها
↓
افزایش درآمد و اشتغال
↓
تقویت سرمایه اجتماعی
تأکید میشود که این نمودار مدل پیشنهادی برای اقتباس در ایران است و نباید به عنوان مدل رسمی تاریخی سامائول معرفی شود.
۲۳. اگر بخواهیم این مدل را در یک روستای ایران اجرا کنیم
فرض کنیم یک روستا دارای ظرفیت تولید گیاهان دارویی باشد.
در الگوی سنتی ممکن است پروژه با خرید دستگاه خشککن پایان پیدا کند.
اما در الگوی الهامگرفته از سامائول، دستگاه فقط یک حلقه از زنجیره است:
شناسایی ظرفیت زمین
↓
آموزش تولید
↓
تولید مشترک
↓
تأمین تجهیزات
↓
خشککردن
↓
سورت و بستهبندی
↓
برند روستا/منظومه
↓
فروش اینترنتی و بازار محلی
↓
توسعه بازار
↓
افزایش درآمد خانوار
در اینجا، پروژه عمرانی یا تجهیزاتی به پروژه اقتصادی تبدیل میشود. این تفاوتی است که در طراحی برنامههای جدید توسعه روستایی باید جدی گرفته شود.
۲۴. شاخصهای پیشنهادی ارزیابی
برای اینکه طرحهای توسعه روستایی صرفاً بر اساس تعداد پروژههای اجراشده ارزیابی نشوند، میتوان از یک نظام شاخص چندبعدی استفاده کرد.
بعد اقتصادی
- تغییر درآمد خانوار
- اشتغال ایجادشده
- تعداد کسبوکارهای جدید
- سهم درآمد غیرکشاورزی
- ارزش تولید
- میزان فروش
- تعداد محصولات دارای برند
بعد اجتماعی
- میزان مشارکت خانوارها
- اعتماد اجتماعی
- مشارکت زنان
- مشارکت جوانان
- تعداد گروههای فعال محلی
بعد نهادی
- کیفیت عملکرد نهاد محلی
- همکاری دستگاههای اجرایی
- توان مدیریتی
- میزان مشارکت مردم در تصمیمگیری
بعد کالبدی
- کیفیت راه
- آب
- مسکن
- خدمات عمومی
- کیفیت محیط روستا
بعد شبکهای
- ارتباط روستا با بازار
- ارتباط با روستاهای دیگر
- همکاری با شهرهای نزدیک
- حضور در زنجیره ارزش
بعد پایداری
- مصرف آب
- حفظ منابع طبیعی
- سازگاری با تغییر اقلیم
- کاهش آسیبپذیری اقتصادی
- پایداری کسبوکارها
۲۵. سامائول و مفهوم «توسعه از پایین»
اگر سامائول را با ادبیات امروزی تحلیل کنیم، یکی از پرسشهای مهم این است که آیا این برنامه واقعاً «پایین به بالا» بود؟ پاسخ مطلق، احتمالاً درست نیست. در سطح روستا، مردم در انتخاب و اجرای بسیاری از پروژهها نقش داشتند؛ اما چارچوب کلان برنامه، منابع، ارزیابی و نظام اداری از سوی دولت تعیین میشد. بنابراین سامائول را بهتر است در یک طیف دید:
دولتمحوری ← سامائول ← توسعه کاملاً جامعهمحور
این جایگاه میانی اتفاقاً آن را برای پژوهشگران جالب میکند. زیرا تجربه کره نشان میدهد که مشارکت جامعه و دولت قدرتمند الزاماً متضاد یکدیگر نیستند؛ مسئله اصلی نحوه تنظیم رابطه میان آنهاست.
۲۶. میراث بینالمللی سامائول
سامائول پس از دهه ۱۹۷۰ در داخل کره متوقف نشد و به تدریج به بخشی از دیپلماسی توسعهای کره جنوبی تبدیل شد. آرشیوهای سامائول در سال ۲۰۱۳ در برنامه «حافظه جهانی» یونسکو ثبت شدند. این مجموعه شامل سخنرانیهای ریاستجمهوری، اسناد دولتی، اسناد روستاها، نامهها، دستورالعملها، عکسها و فیلمهای مربوط به دوره ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۹ است. یونسکو همچنین گزارش میکند که بین سالهای ۱۹۷۰ تا ۲۰۱۱ حدود ۵۳ هزار مقام دولتی و رهبر روستایی از ۱۲۹ کشور برای آشنایی با این تجربه به کره سفر کردند. این موضوع نشان میدهد سامائول از یک برنامه داخلی به یک تجربه قابل انتقال در ادبیات همکاریهای توسعهای تبدیل شده است. اما انتقال تجربه، خود به مسئلهای پژوهشی تبدیل شده است.
۲۷. سامائول در ادبیات جدید
مطالعات جدید همچنان سامائول را بررسی میکنند، اما سؤالها تغییر کردهاند.
پژوهشهای جدید بیشتر میپرسند:
- آیا سامائول در کشورهای دیگر قابل انتقال است؟
- کدام عناصر آن قابل انتقالاند؟
- نقش فرهنگ و ساختار سیاسی چیست؟
- آیا مشارکت مردم واقعی بوده یا سازمانیافته؟
- چه ارتباطی میان سامائول و توسعه پایدار وجود دارد؟
- آیا این مدل میتواند برای تابآوری روستایی امروز بازطراحی شود؟
- چگونه میتوان آن را با فناوری و اقتصاد دیجیتال ترکیب کرد؟
برای نمونه، یک مقاله مروری منتشرشده در سال ۲۰۲۵، با استفاده از روش مرور نظاممند ادبیات، قابلیت سازگاری سامائول با مسائل جدید توسعه روستایی و موانع انتقال آن به زمینههای مختلف را بررسی کرده است بنابراین، سامائول هنوز یک موضوع تاریخی صرف نیست؛ بلکه همچنان در بحثهای مربوط به تحول روستایی، توسعه فراگیر و پایداری مورد استفاده قرار میگیرد.
۲۸. آنچه نباید از سامائول یاد گرفت!
در مطالعات تطبیقی، گاهی موفقیت یک کشور باعث میشود پژوهشگر فقط به دنبال «عناصر موفقیت» باشد. اما مطالعه واقعی زمانی ارزشمندتر است که شکستها و محدودیتها را نیز ببیند. از سامائول نباید این موارد را به صورت مکانیکی اقتباس کرد:
- بسیج دستوری مردم؛
- یکسانسازی نسخه توسعه برای همه روستاها؛
- ارزیابی صرفاً بر اساس خروجی فیزیکی؛
- رتبهبندی بدون توجه به تفاوت منابع روستاها؛
- وابسته کردن توسعه به رهبر فردی؛
- تمرکز بیش از حد بر پروژههای عمرانی؛
- نسبت دادن تمام رشد درآمد به یک برنامه؛
- نادیده گرفتن مهاجرت و تغییرات جمعیتی؛
- انتقال مدل بدون توجه به ساختار نهادی کشور مقصد.
تجربه کره دقیقاً به این دلیل ارزشمند است که هم موفقیتهای آن و هم محدودیتهایش قابل مطالعهاند.
۲۹. آنچه میتوان از سامائول اقتباس کرد
در مقابل، چند سازوکار ارزش بررسی دارند:
«پروژه کوچک اما قابل مشاهده»
پروژهای که مردم اثر آن را در زندگی روزمره ببینند.
«حمایت در برابر عملکرد»
منابع بیشتر در برابر عملکرد بهتر، البته با معیارهای عادلانه.
«رهبر و تسهیلگر محلی»
فرد یا گروهی که بتواند میان مردم، دولت و بازار ارتباط برقرار کند.
«آموزش قبل از اجرا»
توانمندسازی جامعه پیش از تحمیل مسئولیت.
«اقتصاد محلی»
حرکت از پروژه عمرانی به درآمد.
«شبکهسازی»
اتصال روستاها به یکدیگر و به مراکز شهری.
«ارزیابی نتیجه»
سنجش اینکه پروژه چه تغییری در زندگی مردم ایجاد کرده است، نه اینکه فقط چند پروژه اجرا شده است.
۳۰. درسهای سامائول برای سیاستگذاری روستایی ایران
اگر تجربه کره را از سطح شعار پایین بیاوریم و به سطح سیاستگذاری منتقل کنیم، میتوان چند سؤال مشخص برای برنامههای ایران مطرح کرد:
آیا مردم در انتخاب پروژه نقش دارند یا فقط در اجرای آن؟
آیا حمایت دولت به عملکرد متصل است؟
آیا پروژه به درآمد منجر میشود یا فقط دارایی ایجاد میکند؟
چه کسی مسئول ادامه پروژه پس از پایان اعتبار دولتی است؟
آیا یک روستا به تنهایی میتواند بازار ایجاد کند؟
آیا روستاهای موفق میتوانند دانش خود را به روستاهای دیگر منتقل کنند؟
آیا شاخص ارزیابی، تعداد پروژههاست یا تغییر واقعی در زندگی خانوار؟
این پرسشها میتوانند مبنای ارزیابی بسیاری از طرحهای توسعه روستایی ایران قرار گیرند.
۳۱. جدول مقایسهای سامائول و رویکرد پیشنهادی برای ایران
| مؤلفه | سامائول تاریخی | پیشنهاد برای ایران |
| واحد اقدام | روستا | روستا + منظومه |
| نقش دولت | هدایتگر و تأمینکننده | سیاستگذار، تسهیلگر و تأمینکننده |
| نقش مردم | مشارکت در پروژه | مشارکت در تصمیم، اجرا و نظارت |
| پروژه اولیه | زیرساخت و محیط | پروژه اجتماعی، اقتصادی یا زیرساختی |
| حمایت | حمایت اولیه و مرحلهای | حمایت مشروط به عملکرد |
| رهبری | رهبران روستا | تسهیلگر/گروه توسعه محلی |
| آموزش | آموزش رهبران | آموزش جامعه و مجریان |
| اقتصاد | کشاورزی و فعالیت مکمل | زنجیره ارزش و اقتصاد چندفعالیتی |
| بازار | محدودتر | بازار منطقهای و دیجیتال |
| ارزیابی | عملکرد روستا | اثر بر درآمد، رفاه و تابآوری |
| فناوری | محدود | فناوری دیجیتال و هوشمندسازی |
| پایداری | محدود در مدل اولیه | جزء اصلی برنامه |
۳۲. یک چارچوب پژوهشی برای مطالعه سامائول در ایران
سامائول میتواند موضوع دهها پژوهش دانشگاهی باشد.
برخی موضوعات پیشنهادی:
- امکانسنجی اقتباس از مدل سامائول آندونگ در منظومههای روستایی ایران.
- مقایسه تطبیقی سامائول آندونگ و طرح منظومههای روستایی ایران.
- نقش سرمایه اجتماعی در موفقیت برنامههای توسعه اجتماعمحور با تأکید بر تجربه کره جنوبی.
- طراحی مدل حمایت مشروط از پروژههای توسعه روستایی.
- مقایسه نظام رهبری محلی در سامائول و مدیریت روستایی ایران.
- تحلیل تطبیقی سیاستهای توسعه روستایی ایران و کره جنوبی.
- بررسی قابلیت انتقال تجربه سامائول در توسعه زنجیرههای ارزش روستایی.
- سامائول و تابآوری اقتصادی روستاهای معاصر.
- نقش زنان روستایی در سامائول و امکان اقتباس برای ایران.
- تحلیل سیاستی نسبت میان دولت و جامعه محلی در سامائول.
- ارزیابی انتقادی ادعای تأثیر سامائول بر افزایش درآمد روستایی.
- سامائول آندونگ و سیاستهای کاهش شکاف شهر و روستا.
- مقایسه سامائول با رویکرد توسعه مبتنی بر داراییهای محلی.
- امکان طراحی «سامائول دیجیتال» برای روستاهای ایران.
- سامائول و طراحی نظام ارزیابی عملکرد روستاهای هدف توسعه.
۳۳. جمعبندی تحلیلی
سامائول آندونگ را نمیتوان صرفاً یک «موفقیت کرهای» دانست که باید عیناً در کشورهای دیگر تکرار شود. ارزش این تجربه در سازوکارهایی است که میان منابع دولت، ظرفیت جامعه محلی، رهبری، آموزش، انگیزه، پروژههای ملموس و سیاستهای کلان اقتصادی ایجاد کرد. در عین حال، شواهد پژوهشی نشان میدهند که بخش مهمی از رشد درآمد روستایی کره در دهه ۱۹۷۰ ناشی از مجموعه گستردهتری از عوامل بوده است؛ از سیاستهای کشاورزی و صنعتیشدن گرفته تا مهاجرت و تغییر ساختار اقتصاد. بنابراین، روایت دقیقتر این است:
سامائول بخشی از فرایند تحول روستایی کره بود؛ نه تمام آن.
این تمایز، شاید مهمترین درس روششناختی تجربه کره باشد. برای ایران نیز مسئله اصلی، بازتولید عنوان «سامائول» نیست. آنچه میتواند قابل استفاده باشد، بازطراحی چند سازوکار مشخص است: شروع با پروژههای قابل مشاهده، مشارکت واقعی در تصمیمگیری، حمایت مرحلهای، توانمندسازی رهبران و گروههای محلی، اتصال پروژه به بازار و ارزیابی بر اساس اثر واقعی بر زندگی مردم.
در شرایط امروز، این عناصر میتوانند با مفاهیمی مانند منظومه روستایی، زنجیره ارزش، حکمروایی محلی، اقتصاد چندفعالیتی، تابآوری و تحول دیجیتال روستایی ترکیب شوند به همین دلیل، سامائول برای پژوهشگر ایرانی بیشتر از آنکه یک «نسخه آماده» باشد، یک آزمایشگاه تاریخی برای فهم رابطه دولت، جامعه و توسعه روستایی است.
منابع بینالمللی و نهادی
Asian Development Bank. (2012). The Saemaul Undong Movement in the Republic of Korea: Sharing Knowledge on Community-Driven Development. Manila: Asian Development Bank.
UNESCO. (2013). Archives of Saemaul Undong (New Community Movement). Memory of the World Register.
Ban, Sunghwan. (1977). Saemaul Undong: The New Community Movement in Korea. Korea Development Institute.
Chung, Kap Jin. (2009). Experiences and Lessons from Korea's Saemaul Undong in the 1970s. Korea Development Institute.
مقالات علمی
Lee, Dalgon. (2017). Public Policy Context of 1970s Saemaul Undong in Korea. The Korea Local Administration Review, 31(4), 3–34.
DOI: 10.22783/krila.2017.31.4.3
Kim, Wanjoong. (2017). The determinants of Korean rural household’s income in 1970s: Relation with Saemaul Undong. Journal of Social Science, 43(3), 399–425.
DOI: 10.15820/khjss.2017.43.3.016
Kim, Wanjoong. (2019). The Relationship between Korean Rural Development Policy and Saemaul Undong in 1970s. Journal of Rural Development, 42(3), 135–171.
DOI: 10.36464/jrd.2019.42.3.006
Kim, Wanjoong. (2021). The Changes of Korean Rural Economy in 1970s: Relationship between Saemaul Undong and Household Income by Class. Journal of Social Science, 47(1), 29–59.
DOI: 10.15820/khjss.2021.47.1.002
Khan, S. & Yoon, B. (2025). Sustainable Rural Transformation: Leveraging Resilience and Inclusive Growth Through the Lens of the Saemaul Undong Model. Saemaul Studies, 10(1), 1–32.
DOI: 10.22963/jos.10.1.202506.1
منابع آرشیوی برای مطالعه بیشتر
National Archives of Korea – Saemaul Undong Archives
UNESCO Memory of the World – Archives of Saemaul Undong